Zapraszamy do wys\u0142uchania podcastu pedagogicznej biblioteki wojew\u00f3dzkiej imienia komisji edukacji narodowej w Warszawie.
Odcinek \u00f3smy portrecistka Maria Antoniny: Elizabeth Vig\u00e9e-Lebrun i jej polskie obrazy.
Dzi\u015b przenosimy si\u0119 do osiemnastego wieku. Do wersalu na dw\u00f3r Ludwika szesnastego i jego \u017cony Marii Antoniny. <\/p>\n\n\n\n
Siedziba kr\u00f3lewskiej pary by\u0142a kwintesencj\u0105 barokowego i rokokowego przepychu. Ogromne ogrody, sale l\u015bni\u0105ce z\u0142otem, kryszta\u0142owymi lustrami i pe\u0142ne kunsztownych rze\u017ab zapiera\u0142y dech w piersiach. Dw\u00f3r t\u0119tni\u0142 \u017cyciem, b\u0119d\u0105c centrum mody i luksusu tamtej epoki. \u017bycie na dworze up\u0142ywa\u0142o w rytmie nieustannych rozrywek: bale maskowe, wystawne spektakle teatralne, koncerty gry hazardowe by\u0142y codzienno\u015bci\u0105. Dw\u00f3r m\u00f3g\u0142 poszczyci\u0107 si\u0119 w\u0142asn\u0105 oper\u0105 i teatrem, gdzie wystawiano sztuki i organizowano koncerty, a sama Maria Antonina nieraz wciela\u0142a si\u0119 w role aktorskie. Kr\u00f3lowa, postrzegana jako uosobienie rozrzutno\u015bci i ekstrawagancji, by\u0142a sercem tej dekadenckiej sceny, kt\u00f3ra do dzi\u015b fascynuje jako symbol przepychu i \u017cycia ponad miar\u0119. Maria Antonina by\u0142a podziwiana za sw\u00f3j styl i luksusowe kreacje. Gazety i paszkwile cz\u0119sto opisywa\u0142y jej ekstrawaganckie suknie, bi\u017cuteri\u0119 i spektakularne fryzury, kt\u00f3re by\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla kobiet na dworze i w ca\u0142ej Europie. Zarzucano jej, \u017ce wydaje ogromne sumy pieni\u0119dzy na swoj\u0105 garderob\u0119, bi\u017cuteri\u0119 i rozrywki, co w czasie trudnej sytuacji finansowej Francji wzbudza\u0142o niech\u0119\u0107 spo\u0142eczn\u0105. Nazywano j\u0105 «Madame Deficit» (Pani\u0105 Deficyt). Krytycy twierdzili, \u017ce kr\u00f3lowa \u017cyje w ba\u0144ce luksusu, nie rozumiej\u0105c problem\u00f3w zwyk\u0142ych ludzi. Legenda przypisywa\u0142a jej s\u0142owa: «Nie maj\u0105 chleba? Niech jedz\u0105 ciastka», cho\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie uznaje si\u0119 to za fa\u0142szywe.<\/p>\n\n\n\n
W tym niezwyk\u0142ym otoczeniu poznajemy \u00c9lisabeth Louise Vig\u00e9e Le Brun, malark\u0119 i przyjaci\u00f3\u0142k\u0119 Marii Antoniny. \u00c9lisabeth zosta\u0142a zaproszona na dw\u00f3r przez samego kr\u00f3la, aby namalowa\u0107 portret Marii Antoniny, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 prezentem dla jej matki, cesarzowej Marii Teresy Habsburg. Elizabeth mia\u0142a w\u00f3wczas 23 lata. Powsta\u0142 w\u00f3wczas portret, przedstawiaj\u0105cy Mari\u0119 Antonin\u0119 w eleganckiej satynowej sukni. Obraz ten przedstawia Kr\u00f3low\u0105 w jej najbardziej reprezentacyjnym wydaniu, podkre\u015blaj\u0105c jej status jako kr\u00f3lowej Francji. \u00c9lisabeth Vig\u00e9e Le Brun, stara\u0142a si\u0119 odda\u0107 nie tylko urod\u0119, ale i majestat oraz wyrafinowanie swojej modelki. Maria Antonina, cho\u0107 znana ze swojego zami\u0142owania do luksusu i ekstrawagancji, na tym portrecie wydaje si\u0119 by\u0107 spokojna i opanowana, co mia\u0142o prawdopodobnie na celu ocieplenie jej wizerunku w oczach spo\u0142ecze\u0144stwa. Obraz ten zachwyci\u0142 publiczno\u015b\u0107 i przyczyni\u0142 si\u0119 do wzrostu popularno\u015bci malarki a Elizabeth i Maria Antonina nawi\u0105za\u0142y blisk\u0105 relacj\u0119. Obie kobiety by\u0142y w tym samym wieku. Vig\u00e9e Le Brun bardzo lubi\u0142a kr\u00f3low\u0105. Kiedy\u015b opisa\u0142a jej spos\u00f3b chodzenia jako \u201elepszy ni\u017c jakiejkolwiek innej kobiety we Francji, trzymaj\u0105c g\u0142ow\u0119 bardzo wysoko z majestatem, kt\u00f3ry wyr\u00f3\u017cnia\u0142 j\u0105 spo\u015br\u00f3d ca\u0142ego dworu\u201d. Opowiada\u0142a tez histori\u0119 o tym, \u017ce gdy malowa\u0142a portret kr\u00f3lowej b\u0119d\u0105c ci\u0105\u017cy i upu\u015bci\u0142a p\u0119dzle, kr\u00f3lowa schyli\u0142a si\u0119 i sama te p\u0119dzle pozbiera\u0142a. Maria Antonina uwielbia\u0142a portrety wykonywane przez \u00c9lisabeth i regularnie zamawia\u0142a kolejne. W sumie powsta\u0142o ponad trzydzie\u015bci portret\u00f3w kr\u00f3lowej, kt\u00f3re przedstawia\u0142y j\u0105 zar\u00f3wno w oficjalnych, jak i bardziej prywatnych ods\u0142onach.<\/p>\n\n\n\n
Kim by\u0142a ta zdolna malarka, kt\u00f3r\u0105 tak polubi\u0142a kr\u00f3lowa? Poznajcie \u00c9lisabeth-Louise Vig\u00e9e Le Brun jedn\u0105 z najwybitniejszych malarek XVIII wieku. Vig\u00e9e Le Brun urodzi\u0142a si\u0119 16 kwietnia 1755 roku w Pary\u017cu, przy Rue Coq-Heron, i wychowa\u0142a si\u0119 w skromnej, ale tw\u00f3rczej rodzinie. Jej ojciec, Louis Vig\u00e9e , by\u0142 znanym malarzem, kt\u00f3ry piel\u0119gnowa\u0142 talent artystyczny c\u00f3rki. Jej matka, Jeanne, by\u0142a fryzjerk\u0105. Do sz\u00f3stego roku \u017cycia Elizabeth by\u0142a wychowywana przez mamk\u0119 poza domem, a potem wys\u0142ano j\u0105 do klasztoru. Od dziecka uwielbia\u0142a rysowa\u0107.
W klasztorze robi\u0142a to wsz\u0119dzie: w swoich zeszytach, na \u015bcianach a nawet na piasku. Poniewa\u017c nie zosta\u0142a przyj\u0119ta do Akademii Sztuk Pi\u0119knych ze wzgl\u0119du na p\u0142e\u0107, ucz\u0119szcza\u0142a do szko\u0142y rysunku Marie-Rosalie Hall\u00e9, ale pobiera\u0142a nauki tak\u017ce u wybitnych malarzy epoki, kt\u00f3rzy najcz\u0119\u015bciej byli przyjaci\u00f3\u0142mi jej ojca.<\/p>\n\n\n\n
Niestety, ojciec zmar\u0142 tragicznie, na skutek zad\u0142awienia o\u015bci\u0105, gdy \u00c9lisabeth mia\u0142a zaledwie 12 lat. Po jego \u015bmierci kontynuowa\u0142a nauk\u0119 pod okiem wybitnych artyst\u00f3w a swoje pierwsze portrety wykonywa\u0142a ju\u017c jako nastolatka. Wkr\u00f3tce przyci\u0105gn\u0119\u0142a zamo\u017cn\u0105 klientel\u0119 i by\u0142a znana ze swoich wyrafinowanych i pe\u0142nych wdzi\u0119ku portret\u00f3w, kt\u00f3re zazwyczaj schlebia\u0142y jej modelkom i eksponowa\u0142y ich bogactwo. Gdy portretowa\u0142a paryskich m\u0119\u017cczyzn, matka towarzyszy\u0142a swojej pi\u0119knej c\u00f3rce podczas sesji, aby zniech\u0119ci\u0107 ich do jakichkolwiek zalot\u00f3w. Wiemy jak wygl\u0105da\u0142a Elizabeth poniewa\u017c pozostawi\u0142a wiele autoportret\u00f3w. Jej talent i uroda wzbudza\u0142y ogromne zainteresowanie. Gdy przechadza\u0142a si\u0119 po parku \u015bci\u0105ga\u0142a na siebie spojrzenia innych spacerowicz\u00f3w. Nigdy nie pod\u0105\u017ca\u0142a za mod\u0105, a przeciwnie to ona wyznacza\u0142a trendy tego co nale\u017ca\u0142o nosi\u0107. Ubiera\u0142a si\u0119 w suknie wygodne do malowania a jej stroje by\u0142y na\u015bladowane przez inne kobiety.<\/p>\n\n\n\n
W 1776 roku wysz\u0142a za m\u0105\u017c za malarza i marszanda Jean-Baptiste-Pierre\u2019a Le Bruna. Dzi\u0119ki ogromnej kolekcji dzie\u0142 sztuki m\u0119\u017ca Vig\u00e9e Le Brun mog\u0142a studiowa\u0107 dzie\u0142a mistrz\u00f3w. Zacz\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c wystawia\u0107 w\u0142asne obrazy w ich paryskim domu. Artystka i jej dzie\u0142a zacz\u0119\u0142y wyznacza\u0107 wzory idealnego kobiecego pi\u0119kna i elegancji. Wykonane przez ni\u0105 portrety pragn\u0119\u0142y mie\u0107 damy z najlepszego, arystokratycznego, \u015brodowiska. Sta\u0142a si\u0119 ulubienic\u0105 francuskiej arystokracji. Vig\u00e9e Le Brun mia\u0142a ogromny wp\u0142yw na mod\u0119 i estetyk\u0119 tamtego okresu. Przyk\u0142adem jest obraz przedstawiaj\u0105cy Mari\u0119 Antonin\u0119 w sukni chemise, przypominaj\u0105cej bielizn\u0119, co wywo\u0142a\u0142o skandal na dworze. Portret przedstawia Mari\u0119 Antonin\u0119 uk\u0142adaj\u0105c\u0105 kwiaty. Nosi du\u017cy s\u0142omkowy kapelusz, ozdobiony szar\u0105 wst\u0105\u017ck\u0105 i pi\u00f3rem; pod kapeluszem jej w\u0142osy rozp\u0142ywaj\u0105 si\u0119 z lok\u00f3w, a kilka lok\u00f3w opada na ramiona. Najbardziej godna uwagi jest jednak jej sukienka: nosi lu\u017an\u0105 mu\u015blinow\u0105 sukienk\u0119, kt\u00f3ra jest zwi\u0105zana w naturalnej talii szerokim \u017c\u00f3\u0142tym pasem, a tak\u017ce ma bufiaste r\u0119kawy do \u0142okci i falbanki wzd\u0142u\u017c dekoltu. Ten styl sukienki to robe en chemise i wywo\u0142a\u0142 tyle zamieszania, \u017ce obraz \u200b\u200bzosta\u0142 wycofany z Salonu w 1783 r i zast\u0105piony portretem Marii Antoniny z R\u00f3\u017c\u0105.<\/p>\n\n\n\n
Rewolucja francuska zmieni\u0142a \u017cycie Vig\u00e9e Le Brun. Jako zadeklarowana rojalistka, przyjaci\u00f3\u0142ka Marii Antoniny by\u0142a zmuszona opu\u015bci\u0107 Francj\u0119 w 1789 roku. Jej m\u0105\u017c pozosta\u0142 w Pary\u017cu natomiast ona w przebraniu robotnicy wraz z pi\u0119cioletni\u0105 c\u00f3reczk\u0105 wsiad\u0142a do dyli\u017cansu i uda\u0142a si\u0119 do W\u0142och. Przez kolejne 12 lat podr\u00f3\u017cowa\u0142a po Europie, przyjmuj\u0105c zlecenia na dworach Wiednia, Petersburga i Berlina. Podczas swoich podr\u00f3\u017cy artystka zyska\u0142a szerokie uznanie. W Wiedniu dowiedzia\u0142a si\u0119 o uwi\u0119zieniu kr\u00f3lewskiej pary i postanowi\u0142a wykona\u0107 ich ostatni wi\u0119zienny portret. W tym celu napisa\u0142a do lokaja kr\u00f3lewskiego aby opisa\u0142 jej wi\u0119zienn\u0105 cel\u0119 i stroje kr\u00f3lewskich ma\u0142\u017conk\u00f3w. Opis, kt\u00f3ry otrzyma\u0142a by\u0142 tak przejmuj\u0105cy, \u017ce zrezygnowa\u0142a ze swojego pomys\u0142u. Namalowa\u0142a jedynie z pami\u0119ci ostatni portret kr\u00f3lowej, kt\u00f3ry potem przes\u0142a\u0142a jej c\u00f3rce.<\/p>\n\n\n\n
Na emigracji kontynuowa\u0142a malowanie, a jej portrety sta\u0142y si\u0119 kronik\u0105 zmieniaj\u0105cych si\u0119 trend\u00f3w w modzie i estetyce na prze\u0142omie XVIII i XIX wieku. Do towarzysko-rodzinnego kr\u0119gu europejskiej arystokracji, swobodnie czuj\u0105cej si\u0119 we wszystkich stolicach Europy, nale\u017celi r\u00f3wnie\u017c Polacy. Wielu i wiele z nich sta\u0142o si\u0119 modelami artystki.<\/p>\n\n\n\n