Zapraszamy do wysłuchania podcastu Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie. Cześć, tu Ewa Kirsz, a to jest kolejny odcinek „Tech Talk – gadam o cyfrowym świecie”.
To podcast dla każdego, kto nosi w kieszeni cały internet i od czasu do czasu zastanawia się, kto tu właściwie kim zarządza. Dziś porozmawiamy o rodzicach, dzieciach i ekranach. Obiecuję, że obejdzie się bez straszenia i narzekania w stylu „kiedyś to były czasy, a dzisiaj to tylko te telefony”. Będzie solidna porcja psychologii, trochę o badaniach naukowych, rachunek sumienia i prosta matematyka, po której możesz poczuć lekkie kłucie w brzuchu.
Zacznijmy od ciebie. Kto dziś rano pierwszy w twoim domu sięgnął po telefon, zanim powiedział komukolwiek „dzień dobry”, zanim w ogóle podniósł głowę z poduszki? Na moich warsztatach po tym pytaniu zawsze widzę to samo: najpierw powstrzymywany uśmiech, potem powoli unoszące się ręce i ciche westchnienie na sali.
Jeśli myślisz, że to problem wyłącznie młodzieży, spójrzmy na liczby. Według badania „Cyfrowe mosty”, przeprowadzonego w 2025 roku przez Centralny Ośrodek Informatyki, po telefon jeszcze przed pierwszym słowem powitania sięga 42% dzieci i 27% rodziców. To opowieść o nas wszystkich.
Aż jedna trzecia dorosłych przyznaje, że po dłuższym przewijaniu ekranu ma poczucie straconego czasu. Chwilę później ten sam dorosły potrafi rzucić do dziecka: „Odłóż ten telefon, bo za dużo czasu spędzasz przed ekranem”. Jedna z uczestniczek moich warsztatów ujęła to w ankiecie tak: „Zastanów się, ile razy reagujesz nerwowo na powiadomienie, a potem okazuje się, że było nieważne. Czy chcesz być tresowany przez własny smartfon, czy być wolny?”.
Żeby zrozumieć, jak do tego dochodzi, zróbmy mały eksperyment myślowy. Pomyśl o dowolnym zwierzęciu, a teraz pomyśl o jego kolorze. Zaryzykuję: to będzie szary słoń.
Jeśli trafiłam, mogło pomóc to, jak zadałam pytanie. Sam kontekst potrafi ukierunkować wybór, zanim zdążysz się nad nim zastanowić. Podobnie algorytmy mediów społecznościowych podsuwają nam i naszym dzieciom treści przez całą dobę i wpływają na to, co przyciąga naszą uwagę.
Po drugiej stronie ekranu pracują specjaliści, którzy wiedzą, jak przyciągnąć i utrzymać uwagę. Zwykły rodzic kontra sztab inżynierów z Doliny Krzemowej. Powiedzmy sobie szczerze: to nierówna walka.
Przejdźmy do rodzicielstwa, bo ono jest sercem dzisiejszego odcinka. Mam dla ciebie dobrą wiadomość. Z badania „Cyfrowe mosty” wynika, że 71% dzieci w wieku 10–16 lat widzi w rodzicu swojego cyfrowego przewodnika. Dzieci chcą, żebyśmy uczyli je poruszania się po sieci. Tymczasem tylko 55% rodziców dostrzega u siebie tę rolę.
Wyobraź sobie boisko. Drużyna czeka na wskazówki, a połowa trenerów siedzi na trybunach i jeszcze nie wie, że dostała powołanie. Z kolei badanie NASK dotyczące stylów cyfrowego rodzicielstwa w Polsce pokazuje, że najliczniejsze grupy to rodzice niezaangażowani (35%) i liberalni (26%). Styl kontrolujący wybiera 21%, a wspierający 18%.
Na moich szkoleniach rozróżniam dwie postawy: cyfrowego strażnika i cyfrowego trenera. Strażnik mówi: „Oddaj telefon”. Trener pyta i pokazuje na własnym przykładzie: „Jak możemy ustawić powiadomienia, żeby smartfon nam nie przeszkadzał?” albo „Co sprawia, że trudno ci teraz skończyć?”.
Strażnik pilnuje zachowania, kiedy stoi obok. Trener pomaga dziecku rozwijać samoregulację, z której może ono korzystać także wtedy, gdy rodzica przy nim nie ma. Dziecko pójdzie kiedyś w świat, do liceum, na studia albo do pracy. Wtedy przyda mu się to, czego nauczyło się w domu.
W polskim badaniu prowadzonym przez prof. Jacka Pyżalskiego z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, we współpracy z Fundacją Orange, wzięło udział 1502 uczniów. Badacze podkreślają, że sam kontakt z ryzykiem w internecie nie przesądza o tym, czy młody człowiek dozna szkody. Znaczenie ma wsparcie rodzica, relacja oparta na zaufaniu i nauka samoregulacji.
Dlaczego więc tak trudno trzymać się domowych zasad? W ogólnopolskim badaniu higieny cyfrowej przeprowadzonym przez Instytut Cyfrowego Obywatelstwa pod kierunkiem Magdaleny Bigaj pojawia się wątek nawyków dorosłych i ich znaczenia dla dzieci. Naukowcy mówią o technoferencji, gdy technologia przerywa codzienne chwile rozmowy czy bliskości między rodzicem a dzieckiem.
W badaniach opublikowanych w „Child Development” opisano związek między takimi przerwami w kontakcie a trudnościami obserwowanymi u dzieci, między innymi frustracją, drażliwością i rozkojarzeniem. W przywoływanych badaniach odsetek nastolatków problematycznie korzystających z mediów społecznościowych wzrósł z 7% do 11%. Do tego w latach 2025–2026 coraz wyraźniej widać zjawisko korzystania z chatbotów AI jako powierników czy towarzyszy rozmowy. Jeśli dziecko nie znajdzie w domu kogoś, kto wysłucha go ze zrozumieniem, może poszukać rozmówcy w sieci.
Zróbmy teraz krótki rachunek sumienia. Wyobraźcie sobie 216 kropek. Każda kropka to jeden miesiąc. Razem to 18 lat od narodzin do pełnoletności. Jeśli twoje dziecko ma dziś 6 lat, 72 kropki już zniknęły. Jeśli ma 12 lat, do pełnoletności zostały 72 kropki. Jeśli ma 15 lat, zostało 36 miesięcy.
Ten sposób liczenia czasu, zainspirowany wystąpieniem Dina Ambrose’a na TEDx, pokazuje, ile mamy czasu na uczenie dziecka samodzielności. A teraz policzmy czas przewijania ekranu. Dwie godziny dziennie przez dziesięć lat to ponad 7 tysięcy godzin. To około 304 pełnych dób, czyli mniej więcej dziesięć miesięcy. Zadaj sobie pytanie, czy tak chcesz wykorzystać ten czas.
Po telefon sięgamy, kiedy się nudzimy, kiedy czujemy stres, kiedy zapada niezręczna cisza albo gdy chcemy odłożyć trudne zadanie. Zwykły smoczek w pewnym momencie odkładamy. Ten cyfrowy potrafi nam towarzyszyć do późnej starości. Problem pojawia się wtedy, gdy ekran staje się jedynym sposobem na regulowanie emocji i radzenie sobie z napięciem. Dziecko obserwuje rodzica i uczy się tego samego schematu.
Co możemy zrobić w domu od najbliższego poniedziałku? Z badania „Cyfrowe mosty” wynika, że w 40% polskich domów nie ma ustalonych zasad korzystania z technologii. Kiedy o jedenastej wieczorem dochodzi do sporu o telefon, brak wcześniejszych ustaleń może się skończyć awanturą. Co ciekawe, 82% rodziców twierdzi, że dzieci współtworzą domowe reguły, a tylko 10% dzieci czuje, że miało na nie realny wpływ.
Zasady narzucone z góry często lądują na kartce na lodówce i szybko odchodzą w zapomnienie. W przywołanym badaniu dzieci z domów, w których zasady ustalano wspólnie, o 48% lepiej radziły sobie z higieną cyfrową. Jak się za to zabrać? Skorzystajmy z podejścia Better Screen Time.
Po pierwsze, zacznijcie od wartości. Usiądźcie razem na 30 minut i zapytajcie, jaką rodziną chcecie być i co jest dla was najważniejsze. Może to wspólne posiłki, rozmowy albo czas na pasje? Zastanówcie się, kiedy telefony wam w tym pomagają, a kiedy przeszkadzają.
Po drugie, odpowiedzcie na sześć pytań: gdzie, kiedy, do czego, jak długo i kto może korzystać z urządzeń oraz jak sobie nawzajem pomagacie trzymać się ustaleń.
Po trzecie, mówcie wprost, jakiego zachowania oczekujecie. Na przykład: „Z ekranów korzystamy we wspólnych przestrzeniach domu”.
Po czwarte, zasady dotyczą wszystkich. Dziecko ma prawo zwrócić uwagę rodzicowi, kiedy ten sięga po smartfon przy kolacji.
Od 1 września 2026 roku weszły w życie przepisy ustawowe ograniczające używanie telefonów w szkołach podstawowych. Szkoła to jednak tylko część dnia. Dom nadal jest miejscem, w którym dziecko uczy się nawyków. Technologia może być kamizelką obciążającą, która ciągnie nas w dół, albo plecakiem odrzutowym, który pomaga nam się rozwijać. Wiele zależy od tego, w jakim celu po nią sięgamy.
Na koniec trzy rzeczy, które możesz zrobić.
Dla siebie. Sprawdź w ustawieniach swój czas przed ekranem i zadaj sobie pytanie: „W jakich momentach sięgam po telefon?”.
Dla dziecka. Podejdź do niego i z ciekawością zapytaj, co robi na telefonie. Może znajdziecie coś, co możecie zrobić razem.
Dla całej rodziny. Wybierzcie wspólnie trzy zasady, które będą obowiązywać wszystkich. Możecie zacząć od odkładania telefonów podczas posiłków i ładowania ich poza sypialnią.
Nie musicie od razu robić wszystkiego idealnie. Wystarczy zacząć od zauważenia, kiedy sięgamy po telefon odruchowo. Czasem warto wylogować się z ekranu, żeby zalogować się w relację. Dziękuję, że byliście dziś ze mną. Życzę wam dobrego czasu w te jesienne wieczory. Do usłyszenia w kolejnym odcinku!
