Odzyskanie niepodległości przez Polskę: wystawa edukacyjna

Zapraszamy do zapoznania się z wystawą poświęconą odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Ekspozycja przedstawia drogę od rozbiorów do odrodzenia państwa, przybliża udział różnych środowisk w działaniach niepodległościowych oraz wyzwania związane z ustaleniem granic
i połączeniem ziem trzech zaborów. Została zaprojektowana w formie 11 plansz. jest skierowany do:

• Uczniów i nauczycieli: jako pomoc dydaktyczna podczas lekcji historii oraz zajęć poświęconych edukacji obywatelskiej i patriotycznej.
• Instytucji kultury i bibliotek: jako gotowa wystawa do wykorzystania podczas obchodów Narodowego Święta Niepodległości i innych wydarzeń historycznych.
• Wszystkich osób zainteresowanych historią Polski: pragnących poznać okoliczności odzyskania niepodległości oraz początki II Rzeczypospolitej.

Plik do wydruku udostępniany jest bezpłatnie.

Prosimy pisać na adres mailowy: wib@pbw.waw.pl lub wypełnić formularz zamówienia.

Opis plansz

1. Plakat tytułowy.

Zawartość:

• Napis „ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI PRZEZ POLSKĘ” oraz data „11 LISTOPADA 1918”.
• Grafika z ulotki „11 listopad rok 1918: na budowę Domu Inwalidów Wojennych R.P.
  w Warszawie”.

2. 123 lata nieobecności.

Zawartość:

• Informacje o trzech rozbiorach Rzeczypospolitej i utracie niepodległości w 1795 roku.
• Opis podziału ziem polskich między zaborców, ograniczania swobód narodowych oraz rusyfikacji i germanizacji.
• Informacje o walce o wolność, rozwijaniu oświaty i gospodarki oraz ochronie polskiego języka i kultury.
• Fotografia Sali Rozbiorowej z wystawy stałej Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.
• Cytat z przemówienia Jana Pawła II wygłoszonego w Gnieźnie w 1979 roku, dotyczący zachowania tożsamości narodu dzięki kulturze.
• Oś czasu z datami rozbiorów: 1772, 1793 i 1795 oraz odzyskania niepodległości w 1918 roku.

3. Wielka szansa – Wielka Wojna 1914–1918.

Zawartość:

• Informacje o konflikcie między państwami zaborczymi podczas I wojny światowej i jego znaczeniu dla sprawy polskiej.
• Opis sytuacji Polaków wcielanych do armii zaborczych oraz zniszczeń wojennych na ziemiach polskich.
• Informacje o tworzeniu Armii Polskiej we Francji, zwanej Błękitną Armią, oraz objęciu jej dowództwa przez gen. Józefa Hallera.
• Informacja o Akcie 5 listopada 1916 roku, zapowiadającym utworzenie Królestwa Polskiego.
• Symboliczna mapa Europy z okresu I wojny światowej.
• Fotografia wojsk niemieckich w zniszczonej miejscowości na ziemiach polskich.
• Plakat werbunkowy Armii Polskiej we Francji autorstwa W.T. Bendy.
• Plakat z wizerunkami cesarzy Wilhelma II i Franciszka Józefa I oraz obwieszczenie zawierające treść Aktu 5 listopada.
• Oś czasu: wybuch wojny, Akt 5 listopada i powstanie Błękitnej Armii.

4. Legiony i czyn zbrojny.

Zawartość:

• Informacje o utworzeniu Pierwszej Kompanii Kadrowej z inicjatywy Józefa Piłsudskiego i jej wymarszu z krakowskich Oleandrów.
• Opis powstania Legionów Polskich, utworzenia trzech brygad oraz walk pod Łowczówkiem, Rokitną i Kostiuchnówką.
• Informacje o kryzysie przysięgowym w 1917 roku, internowaniu części legionistów
  i uwięzieniu Piłsudskiego w Magdeburgu.
• Fotografia legionistów w Stacji Zbornej Legionów Polskich w Kozienicach.
• Fotografia ćwiczeń szkoły podchorążych Legionów Polskich w Jabłonkowie.
• Fotografia podchorążych legionowych.
• Reprodukcja tekstu pieśni „My, Pierwsza Brygada”.
• Oś czasu: utworzenie Pierwszej Kompanii Kadrowej, wymarsz z Oleandrów i powstanie Legionów Polskich.

5. Dyplomacja i salony.

Zawartość:

• Informacje o działaniach Romana Dmowskiego na rzecz uznania prawa Polaków do własnego państwa.
• Opis roli Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu jako reprezentacji Polaków uznanej przez państwa Ententy.
• Informacje o działalności Ignacego Jana Paderewskiego i pozyskiwaniu poparcia dla sprawy polskiej w Stanach Zjednoczonych.
• Omówienie trzynastego punktu programu pokojowego Woodrowa Wilsona, dotyczącego utworzenia niepodległej Polski z dostępem do morza.
• Fotografia Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu z 1918 roku.
• Portret Romana Dmowskiego.
• Karykatura Paderewskiego przy fortepianie, opublikowana w „Vanity Fair” w 1899 roku.
• Fotografia przyjazdu Paderewskiego do Poznania 26 grudnia 1918 roku.

6. Trzy drogi – jedna Polska.

Zawartość:

• Prezentacja Wincentego Witosa, Wojciecha Korfantego i Ignacego Daszyńskiego jako przedstawicieli różnych środowisk i programów politycznych.
• Informacje o roli Witosa w ruchu ludowym i Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie.
• Informacje o wystąpieniu Korfantego w Reichstagu, działalności plebiscytowej i kierowaniu III powstaniem śląskim.
• Informacje o utworzeniu Tymczasowego Rządu Ludowego w Lublinie pod przewodnictwem Daszyńskiego oraz jego programie społecznym i politycznym.
• Portrety Witosa, Korfantego i Daszyńskiego.
• Cytat Wincentego Witosa dotyczący odpowiedzialności obywateli za przyszłość państwa.
• Oś czasu: wystąpienie Korfantego w Reichstagu, powstanie Polskiej Komisji Likwidacyjnej, utworzenie rządu w Lublinie i III powstanie śląskie.

7. Rada Regencyjna 1917–1918.

Zawartość:

• Informacje o powstaniu Rady Regencyjnej oraz jej członkach: Aleksandrze Kakowskim, Zdzisławie Lubomirskim i Józefie Ostrowskim.
• Opis ograniczonych kompetencji Rady i jej zależności od państw centralnych.
• Informacje o tworzeniu polskiej administracji, sądownictwa, szkolnictwa i gabinetów ministrów.
• Fotografia członków Rady Regencyjnej udających się na Zamek po zaprzysiężeniu 27 października 1917 roku.
• Odcisk pieczęci Rady Regencyjnej.
• Fotografia Zamku Królewskiego w Warszawie.
• Reprodukcje dekretu dotyczącego wojska i dokumentu przekazania władzy.
• Oś czasu najważniejszych wydarzeń z działalności Rady.

8. Od Komendanta do Naczelnika.

Zawartość:

• Informacje o działalności Józefa Piłsudskiego w organizacjach strzeleckich i dowodzeniu
  I Brygadą Legionów.
• Opis roli Polskiej Organizacji Wojskowej w przygotowywaniu kadr i rozbrajaniu Niemców
  w listopadzie 1918 roku.
• Informacje o uwięzieniu Piłsudskiego w Magdeburgu i powrocie do Warszawy 10 listopada 1918 roku.
• Informacje o przejęciu władzy wojskowej i państwowej oraz objęciu funkcji Tymczasowego Naczelnika Państwa.
• Fotografia Piłsudskiego z adiutantami.
• Fotografia członków Polskiej Organizacji Wojskowej.
• Fotografia Piłsudskiego podczas internowania w Magdeburgu.
• Reprodukcja dokumentu przekazania władzy.
• Fragment depeszy Piłsudskiego z 16 listopada 1918 roku, ogłaszającej innym państwom niepodległość Polski.
• Oś czasu najważniejszych wydarzeń z lat 1914–1918.

9. Kobiety dla Niepodległej.

Zawartość:

• Opis udziału kobiet w organizacjach niepodległościowych, służbach pomocniczych Legionów
  i Polskiej Organizacji Wojskowej.
• Informacje o pracy kurierek, łączniczek, sanitariuszek i wywiadowczyń oraz organizowaniu pomocy dla żołnierzy i ich rodzin.
• Informacje o przyznaniu kobietom praw wyborczych 28 listopada 1918 roku i udziale Polek
  w wyborach do Sejmu Ustawodawczego.
• Sylwetka Wandy Krahelskiej, działaczki Organizacji Bojowej PPS.
• Sylwetka Jadwigi Szczawińskiej-Dawidowej, organizatorki tajnego nauczania i działaczki oświatowej.
• Informacje o działalności Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego.
• Fotografia Ochotniczej Legii Kobiet przy karabinie maszynowym z 1920 roku.
• Portrety Wandy Krahelskiej, Jadwigi Szczawińskiej-Dawidowej i Izabeli Moszczeńskiej-Rzepeckiej.
• Fotografia Aleksandry Piłsudskiej wśród działaczek.
• Oś czasu: powstanie Ligi Kobiet, przyznanie praw wyborczych i pierwsze wybory z udziałem kobiet.

10. Walka o granice niepodległej Polski 1918–1922.

Zawartość:

• Informacje o ustalaniu granic Polski poprzez działania zbrojne, plebiscyty i decyzje międzynarodowe.
• Opis powstania wielkopolskiego i jego rezultatów.
• Informacje o trzech powstaniach śląskich, plebiscycie i przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski.
• Informacje o wojnie polsko-bolszewickiej, Bitwie Warszawskiej i traktacie ryskim.
• Wzmianka o traktacie wersalskim, plebiscytach na Warmii, Mazurach i Powiślu oraz podziale Śląska Cieszyńskiego.
• Fotografia powstańców śląskich.
• Portret Jana Proszyka, powstańca wielkopolskiego.
• Fotografia samochodu bojowego „Korfanty” z okresu III powstania śląskiego.
• Plakat plebiscytowy „Matko, pamiętaj o mnie. Głosuj za Polską” z 1921 roku.
• Mapa działań wojennych z lat 1919–1920.
• Oś czasu: powstanie wielkopolskie, Bitwa Warszawska, pokój w Rydze i objęcie części Górnego Śląska.

11. Jedno państwo z trzech zaborów.

Zawartość:

• Opis różnic między ziemiami dawnych zaborów oraz wyzwań związanych z ich połączeniem
  w jedno państwo.
• Informacje o odbudowie gospodarki oraz wielonarodowym i wielowyznaniowym charakterze II Rzeczypospolitej.
• Omówienie Konstytucji marcowej z 17 marca 1921 roku i podstaw organizacji państwa.
• Informacje o działalności Komisji Kodyfikacyjnej i ujednolicaniu prawa.
• Informacje o reformie walutowej Władysława Grabskiego z 1924 roku, wprowadzeniu złotego i powołaniu Banku Polskiego.
• Fotografia pierwszego posiedzenia Sejmu Ustawodawczego 10 lutego 1919 roku.
• Herb Polski z lat 1919–1927.
• Fotografia Józefa Piłsudskiego, Ignacego Jana Paderewskiego, Stanisława Wojciechowskiego
  i Tadeusza Kasprzyckiego po nabożeństwie poprzedzającym otwarcie Sejmu.
• Portret Juliusza Makarewicza, prawnika i współtwórcy Kodeksu karnego z 1932 roku.
• Reprodukcja banknotu o nominale 50 złotych z 1929 roku.
• Cytat Jędrzeja Moraczewskiego opisujący radość z odzyskania niepodległości.

Bibliografia:

Źródła tekstów

• Wikipedia — hasła dotyczące odzyskania niepodległości przez Polskę, wydarzeń historycznych oraz postaci przedstawionych na wystawie.
• Nowak, A., Legiony polskie w I wojnie światowej: https://muzhp.pl/wiedza-on-line/legiony-polskie-w-i-wojnie-swiatowej, dostęp: 2026-10-01.

Źródła cytatów

• Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży zgromadzonej na Wzgórzu Lecha, Gniezno, 3 czerwca 1979 r.
• Wincenty Witos. Wikicytaty.
• Józef Piłsudski wysyła telegram informujący o powstaniu państwa polskiego. Muzeum Historii Polski: https://muzhp.pl/kalendarium/jozef-pilsudski-wysyla-telegram-informujacy-o-powstaniu-panstwa-polskiego, dostęp: 2026-10-01.
• 11 listopada 1918 r. Ta, co nie zginęła: https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C317904%2C11-listopada-1918-r-ta-co-nie-zginela.html, dostęp: 2026-10-01.

Źródła ilustracji

• POLONA: fotografie, druki ulotne, plakaty i inne materiały historyczne.
• Wikimedia Commons: fotografie, reprodukcje dokumentów, mapy i grafiki.
• Narodowe Archiwum Cyfrowe: fotografie legionistów i podchorążych legionowych.

Opracowała:
Katarzyna Majchrzak