Dzień dobry,
nazywam się Anna Całka, jestem bibliotekarką i miłośniczką odkrywania biografii. Dziś w podcaście o zapomnianych i niezapomnianych pedagogach zapraszam do wędrówki szlakiem życia ikony pedagogiki społecznej, pedagoga, historyka, bibliotekarki a przede wszystkim osoby ciepłej i empatycznej, która całe życie przeżyła w służbie jednostkom i społeczeństwu. Czas na spotkanie z Heleną Radlińską.
Helena Radlińska urodziła się 2 maja o godzinie 7.00 rano w 1879 roku w Warszawie. Była najstarszym dzieckiem Aleksandra Rajchmana i Melanii z domu Hirszfeld. Oboje rodzice Heleny pochodzili z asymilowanych rodzin żydowskich. Rodzina należała do warszawskiej elity społeczno-artystycznej a w ich domu bywały tak sławne osobistości jak Sienkiewicz, Orzeszkowa czy Konopnicka. Brat Heleny Ludwik ukończył studia medyczne w Krakowie i Paryżu. Był wybitnym bakteriologiem, brał udział w zwalczaniu epidemii w Polsce i wielu krajach świata m.in. w Chinach. W czasie II wojny światowej był przewodniczącym Rady Zarządzającej UNICEFu. Natomiast brat Aleksander był utalentowanym matematykiem. Ukończył studia na Sorbonie, był docentem Uniwersytetu Warszawskiego i profesorem Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1939 roku został aresztowany przez gestapo i zginął w obozie koncentracyjnym.
Wróćmy do życia Heleny, która w 1896 roku, w wieku 16 lat ukończyła 6-letnią legalną pensję Zakład Naukowy Henryki Czarnockiej, a była także słuchaczką tajnych kursów nauczycielskich ze specjalnością polonistyczną. Po ukończeniu kursu w 1897 roku Helena zdała egzamin rządowy w II Gimnazjum Miejskim na nauczycielkę prywatną języka polskiego. Ponadto ukończyła dwuletnią praktykę w Bibliotece Ordynacji Zamojskich. Udzielała się również w Kole Oświaty Ludowej i w Czytelniach Bezpłatnych Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności.
W 1902 roku wyszła za mąż za lekarza Zygmunta Radlińskiego. Małżeństwo było związane z grupą radykalnych działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej. Helena ukończyła nielegalny kurs pielęgniarski i działała w społecznym ruchu pielęgniarskim, pracowała między innymi w bezpłatnych ambulatoriach. Jednocześnie rozpoczęła pracę nauczycielską jako nauczycielka języka polskiego i historii na różnych poziomach w szkołach jawnych i w tajnych kołach uczniowskich. Prowadziła bardzo ważną i godną podziwu działalność w walce o szkołę polską. W 1905 roku należała do grona przywódców Strajku Szkolnego. Jej mąż był silnie związany z podziemnym ruchem rewolucyjnym. Jego prace jako lekarza w szeregach organizacji bojowej doprowadziły w noc wigilijną 1905 roku do aresztowania. W maju 1906 roku skazano go na pięcioletnie zesłanie na Syberię. Helena wyjechała wraz z nim. Już w drodze na zesłanie Helena odznaczała się troską o los współwięźniów. Tak zorganizowała przestrzeń wagonu w którym podróżowali zesłańcy: „Kocami i szalami podzieliła wagon na komory kobiece i męskie, podjęła się rozdawnictwa pożywienia, stwarzając nastrój omal domowy, w przeciwieństwie do więziennego otoczenia, żalów i złorzeczeń…”
Po dotarciu na miejsce osiedlenia Radlińscy otrzymali pustą izbę. Nie bacząc na trudne warunki bytowe szybko podjęli pracę w ubogiej społeczności. Zygmunt, dzięki temu, że zabrał z kraju skrzynię instrumentów chirurgicznych, środków opatrunkowych i leków udzielał pomocy medycznej wszystkim potrzebującym. Helena była jego asystentką i zajmowała się pielęgniarstwem. Zdarzało się, że wyruszali rzeką w głąb lądu i nieśli pomoc najbardziej chorym i potrzebującym. W podziękowaniu ludzie przynosili im różne dary ziemi syberyjskiej: jaja, ryby, śmietanę, orzeszki a nade wszystko okazywali wdzięczność i miłość. Te wszystkie dary małżonkowie rozdzielali pomiędzy swoich towarzyszy niedoli.
Pragnęli uciec i w Krakowie znaleźli się jesienią 1906 roku. Tam Radlińska rozpoczęła pracę oświatową w krakowskim Uniwersytecie Ludowym im. Adama Mickiewicza oraz studiowała historię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Najbardziej interesowały ją historia średniowiecza i najnowsza historia społeczna. W swojej metodzie badawczej skupiała się na zależnościach pomiędzy naukami historycznymi, społecznymi oraz naukami o człowieku i kulturze.
Oprócz studiów Helena Radlińska była niezwykle oddana pracy społeczno-kulturalnej oraz politycznej. Była zaangażowana w działalność obozu niepodległościowego Józefa Piłsudskiego. W 1914 roku zawiesiła pracę naukową na Uniwersytecie Jagiellońskim, aby w czasie I wojny światowej aktywnie uczestniczyć w walce o niepodległość. Brała udział w Polskiej Organizacji Wojskowej. Następnie jako oficer oświatowy podjęła służbę wojskową w wojnie polsko-bolszewickiej.
W 1922 roku zaczęła pracować w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Dość szybko to miejsce stało się głównym miejscem pracy naukowo-dydaktycznej. W 1925 roku przy Wydziale Pedagogicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej zorganizowała Studium Pracy Społeczno-Oświatowej. Ta pionierska na skalę kraju i Europy placówka kształciła pracowników społeczno-oświatowych na poziomie wyższym. W 1925 roku uzyskała habilitację a w 1937 tytuł profesora zwyczajnego.
We wrześniu 1939 roku spłonęło jej mieszkanie i bezpowrotnemu zniszczeniu uległo wiele prac. Schronienie znalazła w domu zakonnym szarych urszulanek na warszawskim Powiślu.
Mimo to w czasie II wojny światowej i okupacji Radlińska kontynuowała swoją działalność naukową i społeczną. Brała udział w tajnych zajęciach Wszechnicy Polskiej, poświęcała czas na tajne nauczanie na poziomie szkół średnich, pisała artykuły i inne teksty, które były wyrazem pragnienia służby narodowi i działalności na polu naukowym pedagogiki społecznej.
Po upadku Powstania Warszawskiego Helena Radlińska znalazła się w obozie przejściowym w Pruszkowie. Potem mieszkała w Milanówku, następnie w Skierniewicach. Niestrudzenie zajmowała się prowadzeniem tajnych kursów pedagogicznych.
Po 1945 roku z wielką energią przystąpiła do pracy dydaktycznej, badawczej i pisarskiej. Była współorganizatorką Katedry Pedagogiki Społecznej na Uniwersytecie Łódzkim.
W 1947 roku świętowała jubileusz pięćdziesięciolecia pracy społeczno-pedagogicznej. Była to okazja do spotkania się w gronie uczniów i przyjaciół oraz chwila upamiętnienia wszystkich tych, którzy stracili życie w dopiero co zakończonej wojnie.
Sowietyzacja kraju i opór wyrażany przez Radlińską utrudniały jej działalność, powodowały niedopuszczanie do druku jej tekstów. Od 1950 roku skierowana na płatny urlop nie miała możliwości kontynuowania swoich prac. W 1952 roku zamknięto działalność Zakładu Pedagogiki Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego.
Radlińska była zaangażowana w międzynarodowy ruch pedagogiczny. Uczestniczyła w kolejnych konferencjach Międzynarodowego Kongresu Wychowania Moralnego oraz zjazdach Ligi Nowego Wychowania, a także w wielu innych inicjatywach.
Na gruncie polskim prowadziła badania dotyczące pracy oświatowej. Książka i biblioteka były według niej głównymi narzędziami pracy oświatowej. Tu aż się nasuwa pytanie, a jak jest dziś?
Helena Radlińska w swoim życiu borykała się z wieloma poważnymi chorobami, przeszła kilka operacji, lecz jak zapisała to Anna Bogusławska była „silna i zawsze silna do odradzania się na nowo”, była „uosobieniem kobiecości”.
Helena Radlińska zmarła 10 października 1954 roku w Łodzi, została pochowana na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Na kolejne fazy życia nakładały się etapy pracy naukowej i pedagogicznej.
Pierwszy okres zwany warszawskim przypadał na lata 1897-1905. W tym czasie Radlińska była skupiona na pracy pedagogicznej i upowszechnianiu wiedzy historycznej. W 1897 roku zadebiutowała wydaniem broszury pt.: „Kto to był Mickiewicz?”. Celem tego tekstu było zachęcenie i zainspirowanie odbiorców do sięgnięcia po dzieła poety. Potem napisała kolejne biografie ważnych postaci historycznych mi.in. Bolesława Chrobrego, Kazimierza Łokietka, Królowej Jadwigi.
Lata 1906 – 1918 są uznawane za okres krakowski. Wtedy jej twórczość skupiała się wokół publicystyki społecznej i prac naukowych. Jednak głównym rysem tego okresu stała się waleczna postawa Radlińskiej, nawołująca do walki o polską oświatę, tak bardzo wyniszczaną przez zaborcę.
Drugi, najdłuższy, okres warszawski przypadał na lata 1918-1939. To w nim Radlińska sformułowała i rozwijała pedagogikę społeczną. Według niej pedagogika społeczna nie jest kierunkiem teorii wychowania, ale odrębną dziedziną wiedzy o procesach edukacyjnych. W 1929 roku ukazała się jedna z ważniejszych jej prac pt. „Książka wśród ludzi”.
W tym okresie szczególnie podkreślała rolę książki i biblioteki. Mówiła, że „Do pojęcia Ojczyzny należy książka” i że „Kulturę narodu mierzy się nie tyle wartością jego literatury, co rozpowszechnieniem książek, statystyką ruchu wydawniczego i czytelnictwa”. Ważnym elementem jej działalności było zabranie głosu w sprawie oświaty dorosłych. Radlińska promowała potrzebę edukacji dorosłych, wyraźnie wskazywała na to, że zadaniem osób dorosłych jest samokształcenie.
Czas powojenny zamykający się w latach 1945-1954 to okres łódzki. Czas dynamiczny zwłaszcza na polu naukowym i badawczym. Nie brakowało również powrotu do dawniejszych zainteresowań m.in. do zagadnień społeczno-oświatowych w środowisku wiejskim. Jak pisze Wiesław Theiss – profesor Uniwersytetu Warszawskiego, specjalista w zakresie pedagogiki społecznej – znawca dorobku Radlińskiej – „Poszukiwania naukowe Radlińskiej cechuje przede wszystkim rozmach. Nie ograniczają się one do wybranych problemów, do określonego terenu. Zbiór zagadnień interesujących Radlińską jest bogaty, obejmuje różnorodną tematykę, historię i teraźniejszość, środowisko miejskie i wiejskie, wychowanie dzieci i dorosłych, teorie i praktykę”.
Do najważniejszych prac Heleny Radlińskiej zalicza się: „Początki pracy oświatowej w Polsce”, „Książkę wśród ludzi”, „Stosunek wychowawczy do środowiska społecznego”, prace pod jej redakcją „Społeczne przyczyny powodzeń i niepowodzeń szkolnych”, a także „Pedagogikę społeczną” i tekst „Z dziejów pracy społecznej i oświatowej w Polsce”.
Trudno opisać za pomocą słów spuściznę Heleny Radlińskiej. Jak pisze Irena Lepalczyk to co bezsprzecznie charakteryzuje osobę i twórczość Heleny Radlińskiej to humanizm. Pojęcie to oznacza „szacunek dla człowieka, jego godności osobistej, troski o jego rozwój fizyczny, społeczny i umysłowy, wolność jednostki, rozumianej nie jako brak przemocy, lecz zapewniającej drogę do osiągnięcia szczęścia indywidualnego, realizowanego w szczęśliwej społeczności”.
To, co pozostawiła dla pedagogiki społecznej Helena Radlińska po dziś dzień budzi podziw i stanowi inspirację dla kolejnych pokoleń nie tylko polskich pedagogów. W czasie całego swojego życia Helena Radlińska podkreślała wartość czytelnictwa. O książce mówiła następująco: „Jest ona nie tylko wyrazicielką ukochań, dążeń, przemyśleń jednostki z gruntu ojczystego wyrosłej, lecz również twórcą narodu. Kto obcuje z wielkimi pisarzami, poetami, myślicielami, uczonymi – jednoczy się z tym co w narodzie jest najpotężniejsze i najbardziej twórcze”.
Zarówno w życiu społecznym, jak i osobistym Helena Radlińska jest wzorem osoby zaangażowanej w życie, troszczącej się o jego wartość i jakość, a przy tym pełnej skromności, czułości, empatii i wytrwałości w tym, co dobre, prawdziwe i piękne.
Do usłyszenia w kolejnym odcinku.
