O książce „Szmaty” Karoliny Lewestam dowiedziałam się z audycji Karoliny Sulej „Ludzie w ubraniach”, emitowanej na antenie radiowej Trójki. Polecam również odsłuchanie wywiadu z autorką książki.
„Szmaty” to kawałek zniszczonej, podartej lub brudnej tkaniny (Słownik języka polskiego). I coś w tym jest, bo książka Karoliny Lewestam opowiada o relacjach, w których ubrania są właściwie tylko pretekstem do pokazania relacji pomiędzy kobietami.
Czytając początek, sama się uśmiechnęłam na wspomnienie pierwszej oryginalnej bluzy Esprit. Przecież w latach 80. każdy marzył o takim wyczekanym, wyjątkowym ciuchu. Ja miałam oryginalne RIFLE z Pewexu. A Ty, Czytelniczko, jaki ciuch miałaś? A może jeszcze go masz — schowany na strychu, tak jak nasza bohaterka?
Piszę „Czytelniczko”, bo zdecydowanie jest to książka dla pań. To przecież kobiety — ciotki, siostry, matki i córki — wymieniają się ubraniami, przekazują je sobie i rozmawiają o nich. Ale tak naprawdę pod tymi rozmowami kryje się znacznie więcej.
Czytając, śmiejemy się przez łzy, bo jest to książka o kobietach, o dojrzewaniu i starzeniu się ciała. Tytułowe „szmaty” są dla autorki pretekstem do rozmowy o tym, co czuły i czego doświadczały kobiety w jej rodzinie.
Czytając, rozpoznajemy powtarzające się schematy rodzinnych rozmów, sposób traktowania żony podczas imienin czy niesmaczne żarty dotyczące kobiecego wyglądu. To sytuacje, które mogą wydać się znajome i skłonić do refleksji nad własnymi doświadczeniami.
Bardzo ciekawym zabiegiem jest wplatanie w książkę odniesień do dzieł literackich, między innymi do „Pana Tadeusza” i odkrycia Tadeusza dotyczącego twarzy Telimeny:
„[…] a dopiero, kiedy podniósł oko!
Aż przeląkł się; bystrzejsze teraz miał źrenice.
[…] Około ust szczególniej widne były piegi.
Nuż oczy Tadeusza, jako chytre szpiegi,
Odkrywszy jedną zdradę, poczną w kolej zwiedzać
Resztę wdzięków i wszędzie jakiś fałsz wyśledzać:
Dwóch zębów braknie w ustach: na czole, na skroni
Zmarszczki; tysiące zmarszczków pod brodą się chroni!
Niestety! […]”
Takich odniesień jest w książce więcej. Dlatego polecam zajrzeć do źródeł cytatów zamieszczonych na końcu książki Karoliny Lewestam. Czytając, zobaczymy również, co czuły i o czym pisały między innymi Sylvia Plath czy Lilka Pawlikowska-Jasnorzewska.
Lektura skłania do refleksji nad naszymi relacjami w rodzinach. Szmaty, ciuchy i ich wymiana stają się pretekstem do rozmów pomiędzy matkami i córkami. Autorka zauważa, że dziś sama jest podobna do swojej matki — doradzając córce, powtarza pewne zachowania i schematy, które zna z własnego dzieciństwa. „Świetna bluzka, po co ma się zmarnować” — nieważne, że młodzież już tego nie założy.
Nie mamy już czasów PRL-u, kiedy wielu rzeczy po prostu nie było. W książce pojawia się również piękna pochwała krawcowych. Krawcowa wiedziała, jak uszyć sukienkę, żeby ukryć brzuszek albo sprawić, by sylwetka wyglądała korzystniej. Dziś, w czasach sieciówek, wiele ubrań powstaje według jednego, uniwersalnego standardu.
Najbardziej zaskoczył mnie jednak ostatni wątek dotyczący matki autorki. Nazwałabym go pochwałą kobiecej hardości.
Niezwykle poruszający jest sposób, w jaki autorka pokazuje relację matki i córki, a przede wszystkim temat starzenia się matki i akceptacji przemijania urody. Bardzo polecam tę część matkom, które krytykują nie tylko kobiecość swoich córek, ale również ich decyzje i wybory.
Autorka przedstawia ten temat poprzez niezwykle trafne odniesienia i interpretacje wierszy o Persefonie oraz postawy Demeter wg Louise Glück.
Serdecznie polecam tę książkę wszystkim kobietom, które chcą spojrzeć na własne relacje rodzinne, kobiecość, starzenie się i przemijanie z trochę innej perspektywy.
Na zakończenie przytoczę słowa z książki:
„Jak ci wyjaśnić, że będziesz się opiekować, że nie unikniesz tego, będziesz się zajmowała czyimś ciałem, jak Lalka Miszą, Aldona Krystyną, jak Malinka wujkiem Lubym, jak Malinka umierającą Arletą, jak Aldona umierającą Lalką, i że to jest dobrze?”
Oprac. Barbara Szczepaniak
Wydział Wspomagania Edukacji
Wrzesień 2026
